Tầm quan trọng của chườm ấm mắt và vệ sinh bờ mi. Hướng dẫn vệ sinh bờ mi khi bị viêm bờ mi

Bệnh viêm bờ mi và loạn chức năng tuyến Meibomius (MGD) là gì?

Theo định nghĩa kinh điển, viêm bờ mi là tình trạng viêm mạn tính hoặc tái diễn của mi mắt và bờ mi. Đây là bệnh lý có cơ chế đa yếu tố, có thể liên quan đến sự tăng sinh của vi khuẩn và màng sinh học tại bờ mi, rối loạn chức năng tuyến Meibomius, Demodex, cũng như các bệnh lý da kèm theo như viêm da tiết bã hoặc rosacea. Vì vậy, người bệnh đôi khi được khám bởi bác sĩ da liễu trước khi đến chuyên khoa mắt.

Viêm bờ mi trước xảy ra khi tổn thương tập trung ở phần trước của bờ mi, quanh chân lông mi. Tình trạng này có thể gặp trong viêm bờ mi do tụ cầu, viêm bờ mi tiết bã, Demodex hoặc phối hợp nhiều yếu tố. Do đó, viêm bờ mi trước không chỉ đơn thuần là tình trạng nhiễm khuẩn, mà còn có thể liên quan đến phản ứng viêm mạn tính, rối loạn da và sự mất cân bằng hệ vi sinh tại bờ mi.

Ngược lại, viêm bờ mi sau ảnh hưởng đến phần trong của bờ mi và có liên quan trực tiếp đến tuyến Meibomius. Tuyến Meibomius có nhiệm vụ tiết ra lớp lipid của màng phim nước mắt, giúp duy trì sự ổn định của màng phim trên bề mặt nhãn cầu. Khi chức năng tuyến bị rối loạn, lớp lipid bị suy giảm, dẫn đến mất ổn định màng phim nước mắt và tăng bốc hơi nước mắt. Điều này giải thích vì sao rối loạn chức năng tuyến Meibomius (MGD) gây ra các dấu hiệu và triệu chứng của khô mắt, mặc dù lượng nước mắt được tiết ra vẫn có thể bình thường.

Tình trạng này có thể dẫn đến thay đổi màng phim nước mắt, xuất hiện các triệu chứng kích ứng mắt, viêm có biểu hiện lâm sàng và bệnh lý bề mặt nhãn cầu.

Viêm bờ mi và MGD là những nguyên nhân thường gặp gây khô mắt bay hơi và cảm giác khó chịu ở mắt, đồng thời còn có thể ảnh hưởng bất lợi đến kết quả của các phẫu thuật nhãn khoa. Các bệnh lý này làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, đặc biệt trong phẫu thuật đục thủy tinh thể và phẫu thuật khúc xạ. Trong một nghiên cứu trên bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật đục thủy tinh thể, 52% người tham gia có MGD và 56% có teo tuyến Meibomius mức độ từ Arita grade 1 trở lên. Ngoài ra, MGD và viêm bờ mi còn là nguyên nhân dẫn đến kết quả phẫu thuật không tối ưu và sự không hài lòng của người bệnh sau phẫu thuật.

Bên cạnh đó, viêm bờ mi và MGD còn cần được quan tâm vì có thể làm suy giảm đáng kể chất lượng cuộc sống của người bệnh. Các bệnh lý này gây ra nhiều vấn đề như mỏi mắt vào buổi sáng hoặc cuối ngày, không dung nạp kính áp tròng, khó khăn khi đọc sách và giảm hiệu suất trong các hoạt động hằng ngày, đặc biệt ở những người thường xuyên sử dụng máy tính và các thiết bị điện tử.¹⁶

Tác dụng của chườm ấm mắt

1. Làm hóa lỏng chất tiết của tuyến Meibomius

• Nhiệt độ khoảng 40–45°C giúp làm mềm và hóa lỏng meibum (chất tiết lipid) bị đặc hoặc đông trong tuyến Meibomius.
• Tạo điều kiện để chất tiết được bài xuất dễ dàng hơn, giảm tình trạng bít tắc ống tuyến.

2. Cải thiện chức năng tuyến Meibomius

• Sau khi meibum được hóa lỏng, tuyến Meibomius có thể tiết lipid hiệu quả hơn.
• Hỗ trợ cải thiện khả năng bài xuất chất tiết của tuyến Meibomius, đặc biệt ở người mắc MGD mức độ nhẹ đến trung bình.

3. Cải thiện lớp lipid của màng phim nước mắt

Lipid do tuyến Meibomius tiết ra có vai trò:

• Hạn chế bốc hơi nước mắt.
• Duy trì độ ổn định của màng phim nước mắt.
• Bảo vệ bề mặt giác mạc.

Nhờ đó, chườm ấm giúp:

• Tăng thời gian vỡ màng phim nước mắt.
• Giảm tốc độ bay hơi nước mắt.

4. Giảm triệu chứng khô mắt

Nhiều nghiên cứu cho thấy chườm ấm giúp giảm:

• Khô rát.
• Cộm xốn.
• Cảm giác dị vật.
• Nóng rát.
• Nhìn mờ dao động.

5. Giảm viêm

Việc cải thiện lưu thông chất tiết giúp:

• Giảm ứ đọng lipid.
• Giảm môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển.
• Hạn chế các chất trung gian gây viêm tại bờ mi.

Tác dụng của vệ sinh bờ mi

1. Loại bỏ vi khuẩn và màng sinh học (biofilm)

Bờ mi là nơi vi khuẩn dễ phát triển và hình thành biofilm.

Vệ sinh bờ mi giúp:

• Giảm số lượng vi khuẩn.
• Giảm độc tố và enzym lipase của vi khuẩn.
• Hạn chế tình trạng viêm mạn tính.

2. Làm sạch vảy tiết và dầu thừa

Ở người bị viêm bờ mi thường có:

• Vảy gàu quanh chân lông mi.
• Chất tiết khô.
• Dầu tích tụ.

Việc vệ sinh giúp:

• Làm sạch bờ mi.
• Giữ lỗ tuyến Meibomius thông thoáng.
• Ngăn ngừa tái bít tắc.

3. Hỗ trợ điều trị viêm bờ mi

Vệ sinh bờ mi là một trong những biện pháp chăm sóc nền tảng, thường được khuyến nghị trong quản lý viêm bờ mi và MGD.

Có thể kết hợp với:

• Kháng sinh tại chỗ.
• Thuốc chống viêm.
• Nước mắt nhân tạo.

4. Giảm triệu chứng khó chịu

Sau khi vệ sinh đều đặn, người bệnh thường giảm:

• Ngứa.
• Cộm.
• Chảy nước mắt.
• Dính ghèn.
• Cảm giác nặng mi.

5. Giảm nguy cơ tái phát

Thực hiện vệ sinh bờ mi hằng ngày giúp:

• Duy trì chức năng tuyến Meibomius.
• Hạn chế viêm tái phát.
• Cải thiện sức khỏe bề mặt nhãn cầu lâu dài.

Vì sao nên kết hợp chườm ấm và vệ sinh bờ mi?

Hai biện pháp có tác dụng bổ trợ lẫn nhau:

• Chườm ấm làm mềm và hóa lỏng meibum bị ứ đọng trong tuyến Meibomius.
• Massage và vệ sinh bờ mi sau chườm giúp đẩy chất tiết ra ngoài, loại bỏ cặn bẩn, vi khuẩn và biofilm.

Do đó, hầu hết các hướng dẫn đều khuyến cáo thực hiện theo trình tự:

1. Thời gian chườm thường từ 5–10 phút; với miếng chườm chuyên dụng tự sinh nhiệt có thể chườm theo hướng dẫn của nhà sản xuất, thường khoảng 10–15 phút. Trong quá trình chườm, cảm giác nên là ấm dễ chịu, không nóng rát. Massage mi nhẹ nhàng.
2. Vệ sinh bờ mi bằng gạc sạch hoặc sản phẩm vệ sinh chuyên dụng.

Quy trình vệ sinh bờ mi:

Chườm ấm mắt đúng cách:

• Xé túi lấy miếng chườm đeo lên mắt, miếng chườm sẽ tự động nóng lên.
• Chườm trong khoảng 15 phút.

Mát-xa mi mắt

Dùng ngón trỏ nhẹ nhàng mát-xa dọc theo bờ mi ngay sau khi chườm ấm.

• Mi trên: vuốt từ trên xuống bờ mi.
• Mi dưới: vuốt từ dưới lên bờ mi.

Mỗi vị trí vuốt 1–2 lần, mát-xa hết chiều dài mi. Lực nhẹ, không ấn mạnh vào nhãn cầu.

Lưu ý: Mát-xa nhẹ nhàng, tránh tạo áp lực quá mạnh lên mắt.

Vệ sinh bờ mi bằng gạc lau mi

1. Rửa sạch tay.
2. Mở gói → quấn gạc quanh đầu ngón tay.
3. Nhắm mắt nhẹ, lau sạch mi trên, lau sát chân lông mi theo một chiều từ 3–4 lần.
4. Đổi gạc đến vị trí sạch, kéo mi dưới, nhẹ nhàng lau sạch mi dưới, lau sát chân lông mi theo một chiều từ 3–4 lần.

Lưu ý từ chuyên gia:

Tần suất thực hiện:

• 1 lần/ngày để quản lý khô mắt mạn tính.
• 3–4 lần/ngày nếu đang điều trị chắp hoặc lẹo.

Hiện tượng mờ mắt tạm thời:

• Sau khi chườm, tầm nhìn có thể hơi mờ do dầu thừa tan ra; đây là dấu hiệu bình thường.

Tư thế ngồi thẳng:

• Nên ngồi khi chườm để giảm áp lực lên nhãn cầu so với tư thế nằm.

Khi nào cần đi khám bác sĩ mắt?

Người bệnh nên đi khám chuyên khoa mắt nếu có đau mắt nhiều, đỏ mắt tăng, sợ ánh sáng, nhìn mờ kéo dài, nhiều ghèn mủ, sưng nóng đỏ lan quanh mắt, lẹo/chắp không cải thiện sau vài tuần, hoặc triệu chứng tái phát nhiều lần. Người vừa phẫu thuật mắt, đang dùng kính áp tròng, có bệnh nền miễn dịch hoặc đái tháo đường nên hỏi bác sĩ trước khi tự điều trị kéo dài.

Kết luận

Viêm bờ mi và rối loạn chức năng tuyến Meibomius là những nguyên nhân thường gặp gây khô mắt, cộm xốn, ngứa rát và khó chịu kéo dài ở mắt. Đây là tình trạng có xu hướng mạn tính, dễ tái phát nếu bờ mi không được chăm sóc đúng cách và đều đặn.

Chườm ấm mắt giúp làm mềm chất tiết bị ứ đọng trong tuyến Meibomius, hỗ trợ khai thông tuyến và cải thiện lớp lipid của màng phim nước mắt. Khi kết hợp với massage mi nhẹ nhàng và vệ sinh bờ mi, các cặn bẩn, vảy tiết, dầu thừa và vi khuẩn tại chân lông mi sẽ được loại bỏ hiệu quả hơn, từ đó giúp giảm viêm, giảm triệu chứng khô mắt và hạn chế nguy cơ tái phát.

Vì vậy, chườm ấm và vệ sinh bờ mi nên được xem là một phần quan trọng trong chăm sóc mắt hằng ngày, đặc biệt ở người bị viêm bờ mi, MGD, khô mắt bay hơi hoặc thường xuyên làm việc với máy tính, thiết bị điện tử. Tuy nhiên, nếu mắt đỏ nhiều, đau nhức, nhìn mờ kéo dài, có nhiều ghèn mủ, sưng mi nặng hoặc triệu chứng không cải thiện sau một thời gian chăm sóc tại nhà, người bệnh nên đến khám chuyên khoa mắt để được chẩn đoán và điều trị phù hợp.

Tác giả: Xuân Đình

Meibomian gland dysfunction and blepharitis: A common and still unsolved ophthalmic problem – Agnieszka Kudasiewicz-Kardaszewska MD, PhD , Jane M. Grant-Kels MD  , Andrzej Grzybowski MD, PhD 

Nelson JD, Shimazaki J, Benitez-del-Castillo JM, Craig JP, McCulley JP, Den S, et al. The International Workshop on Meibomian Gland Dysfunction: Report of the Definition and Classification Subcommittee. Investigative Ophthalmology & Visual Science. 2011;52(4):1930–1937.

Lin A, Ahmad S, Amescua G, et al. Blepharitis Preferred Practice Pattern®. Ophthalmology. 2024.

Lindsley K, Matsumura S, Hatef E, Akpek EK. Interventions for chronic blepharitis. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2012.

Eom Y, Na KS, Hwang HS, et al. Clinical efficacy of eyelid hygiene in blepharitis and meibomian gland dysfunction after cataract surgery: a randomized controlled pilot trial. Scientific Reports. 2020.